ШАШМАҚОМ МАКТАБИ БУЗУРГИ МУСИҚӢ ВА ОЙИНАИ ТАМАДДУНИ ТОҶИК

Шашмақом  яке  аз  нодиртарин  падидаҳои  фарҳангии  мардумони  Осиёи Марказӣ, бахусус тоҷикон ба шумор меравад, ки таърихи он ба асрҳои миёна, махсусан ба муҳити фарҳангии Бухоро ва Самарқанд (асрҳои XV–XIX) пайвандӣ дорад.  Ин  санъати  классикӣ  дар  заминаи  анъанаҳои  қадимаи  мусиқии  форсӣ-тоҷикӣ ташаккул ёфта, дар худ ҳам мусиқӣ, ҳам шеър ва ҳам фалсафаи ирфониро муттаҳид месозад. Соли 2003 Шашмақом ба феҳристи мероси ғайримоддии башарии  ЮНЕСКО  ворид  гардид,  ки  далели  эътирофи  ҷаҳонии  он  мебошад. Ҳамасола дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 12 май ҳамчун Рӯзи Шашмақом таҷлил ме-гардад. Ба ин муносибат мусоҳибае доштем бо Қурбонов Абдухолиқ, директори коллеҷи ҷумҳуриявии санъати шаҳри Кӯлоб ба номи Кароматулло Қурбонов.

- Чаро Шашмақом ҳамчун қуллаи санъ-ати мусиқии тоҷик арзёбӣ мешавад?
-  Зеро  он  чанд  хусусияти  беназир  дорад.  Аввалан,  ин  як  системаи  мукаммали назариявии  мусиқӣ  мебошад,  ки  қонунҳои худ - мақом, лад, ритм ва шаклҳои иҷро дорад. Дуюм, дар он шеър ва мусиқӣ ба таври органикӣ  пайвастаанд.  Сеюм,  Шашмақом  на танҳо санъат, балки воситаи тарбияи ахлоқӣ ва  маънавӣ  мебошад,  зеро  мазмуни  ашъор бештар ирфонӣ ва фалсафӣ аст. Маҳз ҳамин омилҳо боис шудаанд, ки онро қуллаи санъати мусиқии классикии тоҷик номанд.

-  Дар  давраи  соҳибистиқлолӣ  кадом тадбирҳо  барои  рушди  Шашмақом  андешида шуданд?
-  Баъди  соли  1991,  махсусан  аз  соли 2000, як қатор иқдомҳои давлатӣ амалӣ гардиданд.  Аз  ҷумла,  бо  фармони  Президенти Ҷумҳурии  Тоҷикистон  барномаи  эҳё  ва  руш-ди Шашмақом қабул шуд. Соли 2003 Академияи  мақом  таъсис  ёфт,  ки  вазифаи  асосии он таҳқиқ, омӯзиш ва омода намудани мутахассисон  аст.  Инчунин,  Ансамбли  давлатии «Шашмақом»  ба  номи  Фазлиддин  Шаҳобов фаъолияти худро густариш дод. Ҷорӣ гардидани  12  май  ҳамчун  Рӯзи  Шашмақом  низ  як иқдоми муҳим аст, ки ба тарғиби он мусоидат мекунад.

- Имрӯз вазъи иҷрои Шашмақом тавас-сути  созҳои  анъанавӣ,  махсусан  танбур, чӣ гуна аст?
- Танбур яке аз созҳои асосии Шашмақом мебошад,  ки  дар  гузашта  нақши  марказӣ дошт.  Дар  солҳои  70–90-уми  асри  XX  иҷрои он то андозае коҳиш ёфта буд, вале имрӯз бо талошҳои устодон ва муассисаҳои фарҳангӣ дубора  эҳё  мегардад.  Дар  донишкадаҳои санъат ва мактабҳои мусиқӣ синфҳои махсуси  танбур  таъсис  дода  шудаанд.  Илова  бар ин, истифодаи созҳои дигар, мисли доира ва ғижак низ бештар ба шакли анъанавӣ баргашта истодааст.

- Масъалаи асосии имрӯза дар санъати мақомхонӣ дар чист?
-  Яке  аз  мушкилоти  ҷиддӣ  нарасидани  устодони  дараҷаи  олӣ  мебошад.  Барои аз  худ  кардани  Шашмақом  солҳо  машқ  ва омӯзиши  амиқи  назариявӣ  лозим  аст.  Мушкили  дигар,  стандартизатсияи  нокифояи барномаҳои  таълимӣ  мебошад.  Ҳамчунин, баъзан Шашмақомро танҳо ҳамчун барномаи консертӣ пешниҳод мекунанд, дар ҳоле ки он бояд ҳамчун як фанни илмӣ ва мактаби ҷиддӣ омӯзонда шавад.

-  Оё  имрӯз  тадқиқоти  илмӣ  дар  соҳаи Шашмақом ба таври кофӣ анҷом дода мешавад?
 -  Пешрафт  ҳаст,  аммо  ҳанӯз  нокифоя аст.  Дар  солҳои  охир  рисолаҳо  ва  китобҳои илмӣ нашр шудаанд, вале зарурати таҳқиқоти муқоисавӣ,  таҳлили  мусиқишиносӣ  ва  сабти пурраи намудҳои анъанавӣ боқӣ мемонад. Ин корҳо барои ҳифзи аслияти Шашмақом хеле муҳиманд.

-  Барои  ҷаҳонишавии  Шашмақом  чӣ имкониятҳо вуҷуд доранд?
-  Имкониятҳо  зиёданд.  Иштирок  дар фестивалҳои  байналмилалӣ,  сабти  аудио ва  видео  бо  сифати  баланд,  инчунин  истифодаи  платформаҳои  рақамӣ  метавонанд Шашмақомро ба ҷаҳониён муаррифӣ кунанд. Аллакай  таҷрибаи  муваффақ  вуҷуд  дорад, вале онро бояд густариш дод.

- Нақши ҷавонон дар ин раванд чӣ гуна аст?
- Ҷавонон неруи асосӣ мебошанд. Имрӯз дар  муассисаҳои  таълимӣ  садҳо  донишҷӯён ба  омӯзиши  Шашмақом  машғуланд.  Агар барои  онҳо  шароити  мусоид,  устодони хуб,  барномаҳои  муосир  ва  саҳнаҳои  иҷро фароҳам оварда шавад, онҳо метавонанд ин санъатро ба сатҳи нав бардоранд.

-  Барои  ҳифзи  аслияти  Шашмақом  чӣ бояд кард?
-  Пеш  аз  ҳама,  сабти  дақиқи  намунаҳои классикӣ,  омӯзиши  услуби  устодони  гузашта  ва  риояи  анъанаҳои  иҷро  зарур  аст.  Ҳар гуна навоварӣ бояд бо эҳтиёт ва дар доираи меъёрҳои  классикӣ  сурат  гирад.  Шашмақом як мероси беназири фарҳангӣ аст, ки таърихи чандинсадсоларо дар бар мегирад ва имрӯз низ аҳамияти худро гум накардааст. Бо дастгирии  давлат,  рушди  муассисаҳои  илмӣ  ва таваҷҷуҳи  ҷавонон  ин  санъат  дар  ҳоли  эҳёи фаъол қарор дорад. Аммо барои нигоҳ доштани  сатҳи  баланди  он  зарур  аст,  ки  омӯзиши илмӣ,  тарбияи  мутахассисони  баландихтисос  ва  ҳифзи  анъанаҳои  асил  дар  маркази таваҷҷуҳ қарор гиранд. Танҳо  дар  ҳамин сурат  Шашмақом  метавонад  на  танҳо  ҳамчун мероси миллӣ, балки ҳамчун дастоварди арзишманди фарҳанги ҷаҳонӣ боқӣ монад.

А. АБДУЛМАҶИД,
«Хатлон»